Help de natuur een handje
Composteren in bakkenWie beschikt over een grotere tuin, raden we een systeem van twee of drie compostbakken aan. Je kan ze timmeren met verticale steunpalen waartegen je horizontale planken slaat of eenvoudig door transportpaletten op hun kant te zetten en die tegen mekaar te timmeren. Zorg dat je de bakken vooraan kan openmaken.
In de eerste bak breng je keuken- en tuinafval aan, zo gevarieerd mogelijk en met aandacht voor het evenwicht tussen bruin en groen materiaal zoals beschreven bij het compostvat. Bij de aanvoer van veel droog tuinafval kan het wel eens nodig zijn om water toe te voegen.Wanneer bak één vol is, verwijder je de voorkant, hak de hele inhoud eruit weg en brengt deze goed gemengd en verlucht over naar bak twee. Vaak is water toevoegen noodzakelijk. Terwijl in bak twee de temperatuur gaat stijgen, begin je bak één opnieuw te vullen. Enkele maanden later een tweede maal omzetten, zal het verteringsproces zeker ten goede komen. De zes tot negen maanden oude compost is bruikbaar in de tuin.
Leven in de tuin
Bij 'leven' in de tuin denken we meestal aan dieren: vogels, egels, vlinders en andere insecten. We komen ze tegen op alle mogelijke plaatsen in de tuin.
In de bodem vinden we de ons vertrouwde compost- en bodemorganismen, aangevuld met slakjes, wortelvretende insectenlarven, mollen en ander fraais.
Óp de bodem kruipen egels, scharrelen kippen en rommelen de merels tussen de mulchlaag. Hogerop nestelen de mussen in de haag, schiet een poes de boom in, een mees achterna, en zuigen de vlinders nectar uit de bloemen.
Maar je krijgt géén dieren in de tuin als ze niet kunnen beschikken over die andere levende wezens; de planten. Die bepalen de structuur en het uitzicht van de tuin. Het gazon geeft openheid en laat zonlicht binnen. Bloemenperken en vaste plantenborders zorgen van vroeg in de lente tot laat in de herfst voor kleur. De bomen en struiken bieden geborgenheid en luwte. Bij de keuze van soorten en rassen bepalen we meteen in grote mate hoe aantrekkelijk de tuin wordt voor het dierlijke leven. Zal het er zich in kunnen schuilen, voeden en nestelen? Vooral in onze inheemse planten voelen de vogels en insecten zich goed thuis.
De derde groep bewoners van de tuin zijn wijzelf. Bij de inrichting van de tuin hebben we in de eerste plaats met onze eigen behoeften rekening gehouden en met die van onze kinderen, gasten en huisdieren. De hagen verschaffen ons privacy, het gazon is de speelruimte voor de kinderen en de bomen staan op de juiste afstand om als doelpalen of ophanging van de hangmat dienst te doen. De tuin beleven betekent voor de één ontstressen in de moestuin, voor de ander een boek lezen op een bank in de zon en voor nog een ander gewoon genieten van zijn eigen stukje natuur.Het levenloze element
Hoe en waar het leven in je tuin zich ontwikkelt, hangt ook sterk af van een aantal niet levende elementen. Constructies bijvoorbeeld oefenen een sterke invloed uit op hun omgeving. Muren breken de wind en bieden beschutting. Overdag slaan ze warmte op die ’s nachts weer wordt uitgestraald. Maar ze bieden ook steun aan klimplanten en droogteminnende plantjes vestigen zich tussen de spleten. In die sleten verschuilen zich tal van insecten en deponeren ze hun eieren.
Het belang van water voor het leven in de tuin kan moeilijk overschat worden. Een kuip onder de dakgoot met een steen of plank erin verandert snel in een drinkplaats voor vogels en insecten.
Het bodemtype is een factor waarmee we bij de plantenkeuze rekening moeten houden. Mulchen en de aanvoer van compost stellen het bodemleven in staat om de structuur en de groeiomstandigheden te verbeteren.
Op het klimaat hebben we weinig vat, voor een milder microklimaat kunnen we wél zorgen: lage struiken i.p.v. bomen op het zuiden zorgt voor meer uren zon, een haag op het noorden en het oosten breekt de koudste winden, een keermuurtje houdt warmte vast voor de erachter opgehoogde grondDood hout brengt leven in je tuin
De rol van een dier of een plant in de tuin is niet uitgespeeld als zijn dagen zijn geteld. Solitaire bijen leggen hun eieren en verzorgen hun broedsel in droge, holle stengels. Insectenlarven boren zich in dode bomen, spechten timmeren ze er weer uit, klimplanten groeien er tegen op tot vroeg of laat een rukwind het geheel tegen de grond duwt en de bodemwroeters de zaak opruimen.
Snoeihout is een bouwmateriaal met ongekende mogelijkheden voor klimrekken, vlechtwerken, hekjes, takkenwallen en heuse bouwsels. Versnipperd tot mulchmateriaal remt het onkruid, dekt het een zacht pad onder onze voeten en brengt het structuur in onze compost.
Laat je tuin opleven
Mensen, dieren en planten: mits wat wederzijds begrip en respect passen ze perfect samen in de tuin. Tegen de tijd dat de kinderen ’s morgens buiten komen om te ravotten op het gras, hebben de merels er al hun portie wormen uitgehaald. Hun nest in de haag stoort niemand en dat ze wat bessen plukken van een uitgebloeide struik evenmin. Net als de spreeuwen gaan ze in het gazon ook op zoek naar schadelijke insectenlarven en als we de zaden die ze verspreiden met hun uitwerpselen een kans geven, krijgen we net zo’n mooie heesters in de tuin als de buurvrouw. Een beetje tolerantie helpt, net als wat plantenkennis en geduld. Niet te veel willen ingrijpen, enkel waar het echt nodig is. Laat de natuur haar gang gaan in je tuin. En geniet van je tuin, leve(n)de tuin!
Zorg voor diversiteit
Hoe gevarieerder je tuin is, des te meer leven je mag verwachten: bessenstruiken, hagen, begroeide muren, een waterpartijtje ... Met een kleine inspanning kan je al heel wat beestjes een onderkomen bezorgen. Dit dierenhotel werd opgericht in het Heempark, het milieu- en natuurcentrum van de stad Genk.Onderin zit een egelburcht, een donkere plek waar egels, maar ook kikkers, padden en andere beestjes schuilen en overwinteren. Daarop een stapeling van baksteen voor de hommels. Die nestelen zich immers graag in puin en steen. In de houtblokken zijn lange dunne gaatjes geboord als nestplaats voor de solitaire bijen. Ook de rietstengels erboven zijn daarvoor geschikt. De zolderverdieping is voor de vogels gereserveerd.
Opgeruimd is niet netjes
Afval kan je recycleren, maar soms kan je het beter gewoon negeren: laten staan waar het staat! Uitgebloeide bloemenstengels bijvoorbeeld. De holle stengels zijn een overwinterings- en nestplaats voor nuttige insecten. Er zitten zaden op of vruchten waar de vogels van smullen. En ’s winters, berijmd, zijn ze een streling voor het oog.
Tuinafval biedt nesthulp aan wilde bijen en wespen
Als we over bijen en wespen spreken, denken we in de eerste plaats aan dieren die overlast bezorgen en in kolonie bij elkaar leven. Het meest bekend is de honingbij en de geelzwart gestreepte wesp die van onze limonades komt snoepen. Zij vormen echter een kleine minderheid.Verrassend genoeg leven in ons land meer dan 600 soorten solitaire bijen en wespen. Ze doen alles alleen: ze zorgen in hun eentje voor het nest en het nageslacht. Deze solitaire bijen en wespen zullen nooit steken omdat ze geen kolonie te verdedigen hebben. Omdat solitaire bijen enkel in de vrije natuur voorkomen, worden ze ook wel wilde bijen genoemd. De wilde bijen voeden zich met nectar en stuifmeel en de wespen met dierlijk voedsel. Het zijn zeer nuttige dieren voor de bestuiving enerzijds en voor bestrijding van schadelijke insecten anderzijds.
De laatste dertig jaar is het aantal soorten wilde bijen en wespen fel geslonken. De verschraling van de natuur en het herbicidengebruik hebben tot een verarming van het voedselaanbod geleid. De 'spletenvrije' moderne bouwwijze en onze drang om alles op te ruimen in de tuin, beperken de nestmogelijkheden voor de wilde bijen en wespen.
Het is echter eenvoudig om, zoals de populaire nestkastjes voor vogels, ook nestplaatsen voor wilde bijen en wespen in je tuin aan te bieden. Om een betere kijk op hun nestmogelijkheden te krijgen gaan we wat dieper in op hun levensloop.
Levensloop
Bij de solitaire bijen (bv. Rosse metselbij) zoekt de moederbij in het vroege voorjaar een nestplaats. Meestal een zelfgegraven gang in de grond of een bestaand gangetje in steen, vermolmd hout, plantenstengels, lege slakkenhuisjes... Dan gaat ze op zoek naar stuifmeel. Ze heeft zich meestal gespecialiseerd in een bepaalde plantensoort en komt dan ook slecht in een bepaalde periode van het jaar voor. Ze vermengt het stuifmeel met nectar, plaatst dit in de nestholte en legt er een ei op. Vervolgens sluit ze de broedkamer af.Het maken van één broedkamer kan een ganse dag in beslag nemen. Ze zal voor elk ei opeenvolgende broedkamers maken (meestal meer dan 10), waarvan de grotere voor de wijfjes en de kleinere, dicht bij de nestingang, voor de mannetjes bestemd zijn. Ze kent namelijk het geslacht op voorhand. De onbevruchte eitjes ontwikkelen zich tot mannetjes en de bevruchte eitjes tot vrouwtjes. Aan het uiteinde van een rij broedkamers maakt ze een lege broedkamer om parasieten en broedrovers te misleiden. Uit een ei ontwikkelt na een tiental dagen een larve. Na ongeveer 3 weken is de voedselvoorraad op. De larve spint zich in een cocon en verpopt na een rustperiode van 2 weken. Eind augustus ligt de volgende generatie bijen in hun cocon waarin ze overwinteren. Pas in maart zullen ze uitvliegen.
Solitaire wespen:
Solitaire wespen maken hun nesten in bestaande gangen of graven er in vermolmd hout of in de grond. Zij voeden hun larven met dierlijk voedsel zoals luizen, vliegen, spinnen, kevers of rupsen. Ze hebben zich gespecialiseerd in bepaalde prooidieren en zullen zich alleen dan tonen wanneer deze prooien er zijn. De wesp verlamd haar prooi door gif te spuiten met haar angel.
Natuurlijke nestgelegenheid in de tuin
Wat de meeste in de tuin als afval beschouwen, is voor de wilde bijen en wespen misschien een geschikte nestplaats.Dood hout - Rottende delen van den, eik, populier en wilg zijn erg geliefd, vooral als ze makkelijk met de kaken te verpulveren zijn. Afgestorven bomen zoals eiken en gerooide knotwilgen zijn zeer geschikt.
Vaak worden houtstapels als nestplaatsen gebruikt. Het gevaar bestaat erin dat op het moment dat ze bruikbaar worden voor de bijen, ze als brandhout gebruikt worden en dat zo het nageslacht in rook opgaat.
Holle stengels - Veel bijen en wespen maken hun nestgangen in verdorde stengels van braam, vlier, distel, forsythia... Jammer genoeg blijven in onze aangelegde tuintjes de dorre stengels nooit langer dan één seizoen staan.
Grond - Zandbijen maken hun nesten op een zonnige plaats in de grond. Tientallen nesten kunnen voorkomen op kale plekjes tussen planten of in spleten tussen stoeptegels. Door het gebruik van bodembedekkers zijn deze plekjes in onze tuinen zeldzaam geworden. Ook kalme, onverharde wegen die veranderen in drukke asfaltwegen doen het aantal nestmogelijkheden sterk dalen.Aangezien onze tuin meer en meer het verlengde van onze woonkamer wordt – altijd opgeruimd – kunnen we beter een speciaal plekje in onze tuin reserveren en hier zelf nestgelegenheid creëren. Dit biedt ons de mogelijkheid om deze fascinerende insecten te observeren en te bewonderen.
Nesthulp bieden
Voorwaarden voor een geslaagde nesthulp waar zoveel mogelijk bijen en wespen gebruik van maken:
| - | zonnige, windluwe plaats |
| - | zonnige helling of wand waar de insecten zich kunnen opwarmen |
| - | groot aanbod bestaande gangen of mogelijkheid om zelf gangen te knagen |
| - | leem of klei in de buurt om gangen af te dichten |
| - | zandige kale bodem en steile wanden met leemhoudend zand voor de gravende soorten |
| - | geschikte planten voor de solitaire bijen |
| - | voldoende ruigte en struikgewas voor insecten en spinnen die dienen als voedsel voor wespen |
| - | water in de buurt |
| - | als je het hele seizoen wil opvolgen, moet de nesthulp al vanaf half februari geplaatst worden |
Plaats een aantal houtblokken met voorgeboorde gangen. De gangen mogen niet door en door geboord zijn. Ideaal hebben ze een diameter van 3 tot 8 mm en een diepte van 3 tot 20 cm. Hang of stapel de houtblokken op een hoogte van 1 tot 5 m. Maak een bundel van holle stengels met verschillende diameters en hang ze op een zonnige beschutte plaats. Vlier, riet, bamboe, framboos, braam, vlinderstruik, roos en jasmijn zijn zeer geschikt. Zorg er wel voor dat ze langs de achterzijde dicht zijn. Snij ze dus af achter een knoop.
Voor observatie van de nesten, kan je werken met glazen buisjes van verschillende diameter. Plaats ze in een houten blok met voorgeboorde gaten. Bevestig achteraan het blok een verwijderbare wand of deur. Als je na verloop van tijd af en aanvliegen van bijen ontdekt, kan je via het deurtje de glazen buisjes verwijderen en de nestgang bekijken.Heb je weinig tuinafval of enkel een balkon dan kan je altijd nesthulp kopen o.a. in de natuurpuntwinkel, bij Ecoflora (www.ecoflora.be).
Hoe maak je een insectenmuur?
Als je plaats hebt en afval genoeg om een insectenmuur te bouwen, dan trek je tientallen soorten aan. Je kunt de activiteiten van de diertjes voor het grote publiek toegankelijk maken. Heb je een kale muur of een zonnige wand aan je opberghok, op de demoplaats of in je tuin? De tips nog in gedachten kan je aan de bouw van je muur beginnen.
Bevestig aan je muur oude wijnkistjes met de opening vooraan. Je kunt deze vullen met verschillende materialen. Vul het eerste kistje met een vijftal soorten stengels met diameters van 3 tot 10 mm. Vul nog een kistje met blokken wilgen- of populierenhout, dat al gedeeltelijk vermolmd is. Boor hier gaatjes in van 3 tot 10 mm en verwijder zoveel mogelijk de loshangende vezels. Enkele compartimenten opvullen met klei kan weer andere soorten aantrekken. In de zongedroogde klei, boor je gaten. Vergeet niet een afdakje te voorzien als beschutting tegen weer en wind. Als je een rieten dak kiest, kunnen ook hier nog insecten in nestelen. Als het rieten dak aan vernieuwing toe is, geef de insecten dan eerst de kans om uit te vliegen.Vlinders
Er leven in Nederland 53 soorten dagvlinders. Ruim twintig soorten komen vrij algemeen voor in ons land. Dit zijn de vlinders die u in uw tuin kunt verwachten. Voor een illustratie van deze soorten kunt u op het Vlindernet kijken. Vlinders zullen vanzelf uw tuin komen bezoeken, wanneer de tuin maar voldoet aan de eisen die vlinders stellen aan hun leefomgeving. Vlinders hebben het volgende nodig:
| - | voedsel |
| - | windbeschutte, zonnige plekjes |
| - | overwinteringmogelijkheden |
| - | afwisseling in hoogte van de planten |
Uw eigen tuin voor vlinders
Het vlindervriendelijk maken van uw tuin begint bij de planten. De lijst van planten waaruit u kunt kiezen is enorm groot. Maar niet elke plant zal het goed doen in uw tuin. Dat hangt onder andere af van de grondsoort en de mate van zonlicht. Ook heeft u misschien speciale wensen wat betreft kleur en hoogte van uw tuinplanten.Om u te helpen bij het kiezen van de juiste planten is er een speciale website gemaakt: www.uwtuinvolvlinders.nl. Op deze site staat een programma dat, aan de hand van uw gegevens, uitzoekt welke planten het meest geschikt zijn voor uw tuin. U kunt extra informatie opvragen over de planten en u kunt een voorbeeldborder bekijken. Ook wordt aangegeven welke vlinders bij u in de buurt voorkomen.
Over de vlinders zelf kunt u ook meer informatie opvragen en via een aparte link kunt u uw eigen waarnemingen doorgeven! (bron: www.vlinderstichting.nl)